26
Apr

Η ποιότητα ζωής Ελλήνων Iατρών που εργάζονται σε Oγκολογική Kλινική.

Η ποιότητα ζωής Ελλήνων ιατρών που εργάζονται σε ογκολογική κλινική, μέσα από μια φαινομενολογική προσέγγιση.

Μαρία Κοκκόρη – mkokkori@hotmail.com

Πραγματοποιήθηκε έρευνα η οποία μελέτησε το βίωμα των Ελλήνων ιατρών που εργάζονται σε ογκολογική κλινική. Σκοπός ήταν να αναδειχθείη εμπειρίακαι η άποψη όσον αφορά στο θέμα της ποιότητας ζωήςτου κάθε ανθρώπου, μέσα από τον επαγγελματικό ρόλο. Ένα πρίσμα μέσα απότο οποίο διαφαίνεται η εμπειρία κάποιου, ο οποίος καθημερινά έρχεται αντιμέτωπος με τα βαθύτερα υπαρξιακά ζητήματα της ανθρώπινης φύσης και εργάζεται μέσα σε ένα αυστηρό πλαίσιο σωματικών, ψυχικών και πνευματικών απαιτήσεων.

Με τον όρο ποιότητα ζωής περιγράφεται η ευεξία σε τρείς διαστάσεις, τη σωματική, τη ψυχική και την κοινωνική. Η απουσία κάποιας νόσου ή αναπηρίας δεν είναι αρκετά για να εξασφαλίσουν μια ποιοτική ζωή. Η ευεξία και η προσωπική ικανοποίηση είναι μερικές από τις παραμέτρους που καθορίζουν αντικειμενικά και υποκειμενικά την έννοια του ισορροπημένου τρόπου ζωής (Θεοφίλου, 2010).Σαν όρος παρουσιάζει μια σφαιρικότητα, όπως άλλωστε θα μπορούσε να περιγράψει κάνεις και τη σφαίρα του ανθρώπινου ψυχισμού.

Σύμφωνα με την ετήσια αναφορά του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO, 2016) η ποιότητα ζωής ορίζεται από ένα σύνολο προσωπικών αξιών, επιθυμιών, στόχων και ανησυχιών που έχει ο κάθε άνθρωπος με την υποκειμενική του θέση στον κόσμο, σύμφωνα με τις πολιτισμικές συνθήκες και προσδοκίες της σύγχρονης εποχής.

Η υποκειμενικότητα και οι ψυχικές διεργασίες κάθε ανθρώπου, αποτελούν τομέα μελέτης με ενδιαφέρον για περαιτέρω διερεύνηση, διότι μόνο έτσι μπορούν να προκύψουν σημεία βελτίωσης, μοναδικά για τον καθένα. Ως μέρος του περιβάλλοντος, η ανθρώπινη κοινωνία διατηρεί κανόνες των φυσικών επιστημών, με αλυσιδωτές αντιδράσεις, που βασίζονται σε καθημερινά γεγονότα από εσωτερικούς και εξωτερικούς παράγοντες (Benbassat, Baumal, Chan&Nirel, 2011). Η επίγνωση και η πρόληψη αποτελούν σημεία αναφοράς, ώστε να βιώνεται η καθημερινότητα με ποιότητα και με υγεία. Διατηρώντας το ευ ζήν και τις ισορροπίες εσωτερικά και εξωτερικά σε κάθε άνθρωπο, φροντίζουμε για τη διατήρηση μιας θετικής στάσης ζωής προςένα γενικότερο καλό στο σύνολο και έναν κατά προσέγγιση ευτυχισμένο βίο για την κοινωνία γενικότερα.

Την εμπειρία τους μοιράστηκαν 6 ιατροί από δημόσια νοσοκομεία στην Ελλάδα, με ειδικότητα που πλαισιώνει μία ογκολογική κλινική. Η δειγματοληψία έγινε τυχαία από νοσοκομεία της Αττικής. Ανταποκρίθηκαν άντρες ιατροί με μέσο όρο ηλικίας 45 χρονών. Πιο συγκεκριμένα, κλήθηκαν να συμμετάσχουν παθολόγοι ογκολόγοι, ειδικοί παθολόγοι, χειρούργοι ογκολόγοι και αιματολόγοι, γυναίκες και άντρες, οι οποίοι διαθέτουν τουλάχιστον 1 χρόνο εργασιακή εμπειρία σε κλινικό χώρο.

Ακολουθήθηκε η μέθοδος της Ερμηνευτικής Φαινομενολογικής Ανάλυσης, με εις βάθος ημι-ιδομημένες συνεντεύξεις και ανάλυση. Αναδείχθηκαν εφτά θέματα και δύο υπερθέματα. Τα θέματα είναι η Ψυχική Ενδυνάμωση, η Ψυχική Αποδυνάμωση, η Σωματική Ικανότητα, οι Πνευματικές Ανάγκες, οι Αμυντικοί Μηχανισμοί, η Κοινωνική Ευεξία και η Επαγγελματική Ευεξία. Τα υπερθέματα είναι η Ατομικότητα και οι Συνδετικοί Ιστοί. Συγκεκριμένα τα θέματα που φαίνεται ότι απασχολούν το ιατρικό κοινό, αναδείχτηκαν ως εξής:

1.Ψυχική ενδυνάμωση: Τέσσερις στους έξι ιατρούς ανέφεραν με έμφαση, ότι αυτό που τους ενδυναμώνει είναι ο ίδιος επαγγελματικός τους ρόλος, τονίζοντας την προσωπική ευχαρίστηση που λαμβάνουν ως πηγή ευδαιμονίας. Σύμφωνα με τους τέσσερις από τους έξι ιατρούς, πηγές στήριξης τους αποτελούν η εσωτερική δύναμη του καθενός, η αναγνώριση του έργου τους από τα λεγόμενα ασθενών και συγγενών, αλλά και από την οικογένεια τους. Προέκυψε ότι πηγές που τους προσφέρουν απόλαυση είναι τα χόμπι τους, όπως άθληση, βόλτες, ανάγνωση κάποιου βιβλίου, αλλά και ένα αίσθημα ολοκλήρωσης κάποιου εσωτερικευμένου προσωπικού σκοπού.

2.Ψυχική αποδυνάμωση: Όλοι οι συνεντευξιαζόμενοι τόνισαν την ψυχολογική επιβάρυνση που έχει η ευθύνη για την αποτελεσματικότητα του έργου τους, στη ζωή κάποιου άλλου ανθρώπου. Αρκετές φορές βρίσκονται αντιμέτωποι με μη ιατρικές υποχρεώσεις προκειμένου να πραγματοποιήσουν αυτό που τελικά είναι υποχρέωσή τους. Διλήμματα ανάμεσα στο τι επιθυμούν και στο τι θεωρούν ότι πρέπει να κάνουν σύμφωνα με τα περιστατικά που προκύπτουν, φέρνουν κομβικά σημεία εσωτερικών αποφάσεωνκαι έλλειψη προσωπικού χρόνου. Αρνητικά συναισθήματα όπως αυτά του θυμού, του άγχους και της λύπης, αναδείχτηκαν μέσα από το λόγο τους, επιβαρύνοντας τις καταστάσεις που καλούνται να αντιμετωπίσουν. Πιο σημαντικά θεωρούνται θέματα που αναφέρθηκαν σχετικά με τραυματικές εμπειρίες και διεργασίες πένθους. Ζητήματα αναπόφευκτα για κάθε άνθρωπο, τα οποία απαιτούν χρόνο επεξεργασίας, ανεξαρτήτωςτης ψυχολογικής εκπαίδευσης που έχει λάβει ο καθένας.

3.Σωματική ικανότητα: Οι πέντε στους έξι ιατρούς αναφέρθηκαν στις εξαντλητικές ώρες εργασίας και εφημεριών καθώς και στους τρόπους που οι ρυθμοί δουλειάς εμποδίζουν τις βασικές ανθρώπινες ανάγκες, κυρίως αυτές του ύπνου, τροφής και ενυδάτωσης, θέτοντας ρίσκο επικινδυνότητας για το τι μπορεί ναπροκληθεί μακροπρόθεσμα, στον ανθρώπινο οργανισμό γενικά. Δύο στους έξι ιατρούς μίλησαν για προβλήματα υγείας που ήδη αντιμετώπισαν. Ανέφεραν το σύνδρομο της επαγγελματικής εξουθένωσης όπως επίσης και ένα χρόνιο θέμα πίεσης, θέματα τα οποία επέρχονται ως συνέπειαόλων των στρεσογόνων συνθηκών που έχει υποστεί κάποιος για μεγάλα χρονικά διαστήματα.

4.Πνευματικές ανάγκες: Όλοι οι συμμετέχοντες αναφέρθηκαν στην επιθυμία που διατηρούν, αλλά και στην επαγγελματική προϋπόθεση, να εμπλουτίζουν το νου. Το πνεύμα αναβαθμίζεται διαρκώς, μέσα από διάθεση εξέλιξης, αναζήτησης και ανταπόκρισης προκλήσεων, διατηρώντας ένα αίσθημα ζωντάνιας, το οποίο συμπληρώνει τα υψηλά ακαδημαϊκά και νοητικά τους επίπεδα. Επιπροσθέτως πέντε στους έξι τόνισαν τηνεσωτερική ανάγκη να προσφέρουν τη βοήθειά τους σε άλλους ανθρώπους, ανάγκη που τους προέκυψε σε νεαρή ηλικία. Μέσα σε αυτή τη διάθεση, ίσως να μην έχει διασαφηνιστεί που σταματάει το επάγγελμα και που ξεκινάει η παραμέληση του εαυτού.

5.Αμυντικοί μηχανισμοί: Όλοι οι συμμετέχοντες φαίνεται να έχουν αναπτύξει κάποιους αμυντικούς μηχανισμούς, για στιγμές και καταστάσεις που είναι συναισθηματικά άβατες. Πέντε στους έξι χρησιμοποιούν την εκλογίκευση, ως μια προσπάθεια του υποσυνείδητουνα δώσει λογική επεξήγηση σε θέματα που προκαλούν συναισθηματική πίεση. Τρεις στους έξι χρησιμοποιούν επίσης το χιούμορ, την απώθηση και την αντίδραση μάχης-φυγής. Σαν άμυνα μπορεί να υπολογιστεί και η αναζήτηση απόλαυσης που προκύπτει με αναφορές για όσα νοσταλγούν.Η μη λεκτική επικοινωνία συμπλήρωνε δυναμικά, αυτή τους την επιθυμία.

6.Κοινωνική ευεξία: Είναι ένα θέμα που προκύπτει από υποθέματα, τα οποία σχετίζονται με την κοινωνική ζωή και φέρουν θετικά και αρνητικά πρόσημα, διατηρώντας μια σχετική ισορροπία, τουλάχιστον προς το παρόν. Πέντε στους έξι ιατρούς φαίνεται ότι τους αναστατώνει και τους απογοητεύει το πόσο η επαγγελματική ζωή επηρεάζει, ίσως και εξαντλεί, την προσωπική τους ζωή. Συχνά βρίσκονται αντιμέτωποι με διλήμματαεργασίας και παρουσίας τους σε κάποιο κοινωνικό γεγονός, όπως μεγάλες θρησκευτικές γιορτές ή σημαντικές οικογενειακές στιγμές. Οι περισσότεροι δήλωσαν ότι αδυνατούν να περιορίσουντον επαγγελματικό τους ρόλο, προκαλώντας δυσαρέσκεια σε γνωστούς και φίλους. Δύο στους έξι αναγνώρισαν δυσκολία στο να συσχετιστούν με ανθρώπους, ως αποτέλεσμα φόβου που προέκυψε από το επαγγελματικό τους περιβάλλον, όπως αναδεικνύει η ανάλυση. Πιθανές αφορμές είναι βαθύτερα υπαρξιακά ζητήματα, που διακινούνται φυσιολογικά σε ένα περιβάλλον που διαπραγματεύεται το θάνατο, υποκινώντας το άγχος θανάτου ή κάποιο ανεπεξέργαστο ένστικτο αποχωρισμού. Στο σύνολο όμως, λαμβάνουν μεγάλη κοινωνική αναγνώριση και ικανοποίηση από το κύρος και το νόημα που πρεσβεύει στο νου των ανθρώπων, το επάγγελμα του ιατρού.

7.Επαγγελματική ευεξία: Αποτελεί ίσως το βασικότερο θέμα. Αναδεικνύει μια μεγάλη αντίθεση στην ανθρώπινη και την επαγγελματική πλευρά που αντιμετωπίζουν οι συμμετέχοντες. Συγκρούεται με το πόσο οι ίδιοι μπορούν να δράσουν ανάλογα, ώστε να αλλάξουν τις καταστάσεις που τους περιβάλλουν. Πέντε στους έξι ανέφεραν τεράστιες δυσκολίες στις συνθήκες κάτω από τις οποίες εργάζονται. Τις στιγμές που έχουν να πάρουν αποφάσεις και να κάνουν διαγνώσεις για θέματα ζωής και θανάτου, περιγράφουν ότι βρίσκονται σε «συνθήκες γαλέρας», βιώνοντας«τραγικές ώρες δουλειάς» και «κακή ποιότητα δουλειάς». Δίνεται έμφασή στο πόσο αποδιοργανωτικές μπορούν να γίνουν οι καταστάσεις γύρω τους. Βασική έλλειψη ορίων στο σύστημα, σε αντίθεση με την υπευθυνότητα, την οργάνωση και την ακρίβεια που απαιτείται στο ιατρικό επάγγελμα. Ανάγκες διαρκούς επιμόρφωσης, δυσανάλογες αμοιβές, εναλλακτικές διεξόδους μετανάστευσης και οι προσδοκίες τους σε σχέση με τις πραγματικές συνθήκες, φαίνεται να τους απασχολούν ιδιαίτερα. Θετικό πρόσημο σε αυτή τη κατηγορία, φαίνεται να προσδίδει η σημασία που έχει για τους ίδιους να είναι ιατροί.

8.Ατομικότητα: Το υπέρθεμα της Ατομικότητας προκύπτει από τη σύνδεση των θεμάτων της Ψυχικής Ενδυνάμωσης, της Ψυχικής Αποδυνάμωσης, της Σωματικής Ικανότητας, των Πνευματικών Αναγκών και των Αμυντικών Μηχανισμών, προσφέροντας ένα σύνολο θεμάτων που συνοψίζουν όλα όσα αφορούν την ανθρώπινη φύση και ύπαρξη, ως μονάδα. Το θέμα της Ψυχικής Αποδυνάμωσης αποτελείται από δέκα υποθέματα/κωδικούς και τίθεται η μεγαλύτερή κατηγορία, με υψηλό βαθμό επικινδυνότητας για την ψυχική υγεία. Τα υποθέματα/κωδικοί που προέκυψαν είναι η Ψυχική Επιβάρυνση, η Πίεση Ευθύνης, η Υπερφόρτωση Ρόλου, τα Κομβικά Σημεία Επιλογών, η Έλλειψη Προσωπικού Χρόνου, αρνητικά συναισθήματα όπως ο Θυμός, το Άγχος, η Λύπη, καθώς και τα πιο κρίσιμα προς άμεση αντιμετώπιση, Τραυματικές Εμπειρίες, Διεργασίες Πένθους, Αδιέξοδα (Liangetal., 2015; Shanafelt&Dyrbye, 2012). Αμέσως επόμενο θέμα είναι οι Αμυντικοί Μηχανισμοί που αξιοποιούνται από τους συνεντευξιαζόμενους, ώστε να ανταπεξέλθουν στις συνθήκες που τους απασχολούν σωματικά και ψυχικά. Το θέμα της Σωματικής Ικανότητας ακολουθεί ως πλέον ανησυχητικό. Περιλαμβάνει υποθέματα/κωδικούς που συνθέτουν σύμφωνα με τη πυραμίδα του Maslow (Koltko-Rivera, 2006),βασικές ανάγκες ενός οργανισμού. Επίσης φανερώνουν, σεποιο σημείο νιώθουν το βίωμα τους τη δεδομένη στιγμή (Eley, Cloninger, Walters, Laurence, Synnott, &Wikinson, 2013; Shanafelt&Dyrbye, 2012). Τα θέματα της Ψυχικής Ενδυνάμωσης και Πνευματικών Αναγκών είναι αυτά που προσδίδουν το θετικό πρόσημο στην ατομική εμπειρία, έχοντας όμως συγκριτικό μειονέκτημα σε μία εικονική ζυγαριά.

9.Συνδετικοί ιστοί: Αξιοποιώντας έναν ιατρικό όρο, παρουσιάζεται συμβολικά το σύνολο των θεμάτων που συμπληρώνουν την ποιότητα ζωής κάθε ιατρού. Το υπέρθεμα των Συνδετικών Ιστών ενώνει το θέμα της Κοινωνικής και Επαγγελματικήςευεξία. Με υποθέματα/κωδικούς που απασχολούν ιδιαίτερα τους συνεντευξιαζόμενους, παρουσιάζουν μια αρκετά αρνητική στο σύνολο κατάσταση, η οποία μέσα από το πρίσμα της ερευνήτριας ενισχύει τα θέματα επιβάρυνσης, σε όλα τα ατομικά επίπεδα σώματος, ψυχής και πνεύματος. Η ανάδειξη αυτή, επιβεβαιώνει τη σημασία δραστικής μελλοντικής αντιμετώπισης, ώστε να διατηρηθεί η ποιότητας ζωής του κάθε επαγγελματία (Liangetal., 2015;Naziretal., 2018).

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας φαίνεται ότι οι Έλληνες ιατροί που εργάζονται σε ογκολογική κλινική δυσκολεύονται να διατηρήσουν μια καλή ποιότητα ζωής σε όλα τα επίπεδα. Ως ποιότητα ζωής οι περισσότεροι χαρακτήρισαν τη διαθεσιμότητα χρόνου. Οι προσωπικοί τους στόχοι και επιθυμίες απομακρύνονται από τα δεδομένα της πραγματικότητας. Τίθεται σοβαρό θέμα πίεσης χρόνου ανάμεσα στις επαγγελματικές υποχρεώσεις και διατήρησης της προσωπικής τους ζωής. Αποτέλεσμα αυτού είναι η μείωση του προσωπικού αισθήματος ικανοποίησης. Βασική παράμετρο των δυσκολιών θεωρείται η αποδιοργάνωση διοίκησης και κράτους, γεγονός που είναι δύσκολο να αντιμετωπιστεί δεδομένων των αναλογιών, του γενικότερού κοινωνικοπολιτικού πλαισίου. Ενεργοποιείται η ανησυχία για την επικράτηση του συνδρόμου της επαγγελματικής εξουθένωσης. Συνιστάται η άμεση αντιμετώπιση διεξόδων για το κάθε άτομο ως μονάδα, με σκοπό την πρόληψη. Προτείνεται να δημιουργηθούν ομάδες υποστήριξης των επαγγελμάτων υγείας στα Ελληνικά νοσοκομεία. Η εικαστική θεραπεία μπορεί να θεωρηθεί το καταλληλότερο και πιο διασκεδαστικό εργαλείο, για μια ειδικότητα που διαπραγματεύεται καθημερινά το θέμα θανάτου. Προτείνεται στο μέλλον να πραγματοποιηθούν περισσότερες και μεγαλύτερες έρευνες στο ιατρικό κοινό, όπως και σε άλλα επαγγέλματα που πλαισιώνουν τον τομέα της υγείας.

10. Βιβλιογραφία

AmericanPsychiatricAssociation. (1994). Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM V(4th ed.). Washington, DC:Author.

Benbassat, J., Baumal, R., Chan, S., &NirelN. (2011). Sources of distress during medical training and clinical practice:suggestions for reducing their impact. Medical Teacher, 33(6), 486-490 doi:10.31109/0142159X.2010.531156.

Butow, P., Cockburn, J., Girgis, A., Deborah, B., Schofield, P., D’Este, C., Stojanovski, E., Tattersall, M.H.N., & Cues team. (2008). Increasing oncologists’ skills in eliciting and responding to emotional cues: evaluation of a communication skills training program. Psycho-Oncology, 17(3), 209-218. doi: 10.1002/pon.1217.

Eley, D.S., Cloninger, C.R., Walters, L., Laurence, C., Synnott, R., &Wikinson, D. (2013). The relationship between resilience and personality traits in doctors: implications for enhancing well-being. Peer J, 1, e216. doi: 10.7717/peerj.216.

Gardner, H. (2011). Frames of mind: the theory of multiple intelligences. New York: Basic Books. (Original year of first publication 1983).

Glouberman, D. (2008). Burnout: κίνδυνος ή ευκαιρία; Πώς το σύνδρομο της επαγγελματικής εξουθένωσης μπορεί να γίνει αφορμή για μια νέα αρχή. (μτφ. Μ. Τουλγαρίδου). Αθήνα: Ερευνητές. (Έτος έκδοσης πρωτότυπου 2002).

Hipp, Μ., Pilz, L., Al-Batran, S.E., Hautmann, M.G., &Hofheinz, R.D. (2015). Workload and quality of life of medical doctors in the field of oncology in Germany: a survey of the working group quality of life of the AIO for the study group of internal oncology. Oncology Research and Treatment, 38(4), 154-159. doi: 10.1159/000381074.

Hughes, G.J. (2013).ΗθικάΝικομάχεια: Έναςοδηγόςανάγνωσης. (μτφ. Π. Γκολίτσης). Αγγλία: Οκτώ.

Ifediora, C.O. (2016). Burnout among after-hours home visit doctors in Australia. Ifediora BMC Family Practice, 17(2). doi: 10.1186/s12875-016-0400-8.

Koltko-Rivera, M.E. (2006). Rediscovering the later version of Maslow’s hierarchy of needs: Self transcendence and opportunities for theory, research, and unification. Review of General Psychology, 10(4), 302-317. doi: 10.1037/1089-2680.10.4.302.

Kuerer, H.M., Eberlein, T.J., Pollock, R.E., Huschka, M., Baile, W.F., Morrow, M., Michelassi, F., Singletary, S.E., Novonty, P., Sloan, J., &Shanafelt, T.D. (2007). Career satisfaction, practice patterns and burnout among surgical oncologists: report on the quality of life of members of the society of surgical oncology. Annals of Surgical Oncology, 14(11), 3043-3053. doi: 10.1245/s10434-007-9579-1.

Liang, Y., Wang, H.,&Tao, X.(2015). Quality of life of young clinical doctors in public hospitals in China’sdeveloped cities as measured by the Nottingham Health Profile (NHP). International Journal of Equity inHealth, 14(85). doi: 10.1186/s12939-015-0199-2.

Milner, M. (2017). Όταν δεν μπορείς να ζωγραφίσεις: Εμπόδια στη ψυχική δημιουργικότητα. (μτφ. Α. Πουρνάρη, επιμ. Λ. Στυλιανούδη). Αθήνα: Πεδίο. (Έτος έκδοσης πρωτότυπου 1950).

Miyasaki, J.M., Rheaume, C., Gulya, L., Ellenstein, A., Schwarz, H.B., Vidic, T.R., Shanafelt, T.D., Cascino, T.L., Karen, C.M.,&Busis, N.A.(2017). Qualitative study of burnout, career satisfaction, and well-being among US neurologists in 2016. Neurology, 89(16), 1730-1738. doi: 10.1212/wnl.0000000000004526.

Nazir, A., Smalbrugge, M., Moser, A.,Karuza, J.,Crecelius, C., Hertogh, C., Feldman, S.,&Katz, P.R. (2018). The prevalence of burnout among nursing home physicians: an international perspective. The Journal of Post-Acute and Long-Term Care Medicine, 19(1), 86-88. doi: 10.1016/j.jamda.2017.10.019.

Pinto, A., Faiz, O.,Bicknell, C.,& Vincent, C.(2013). Surgical complications and their implications for surgeon’s well-being. British Journal of Surgery, 100(13), 1748-1755. doi: 10.1002/bjs.9308.

Rogers, C.R. (1995). A way of being. New York: Houghton Mifflin Company. (Original year of first publication1980).

Selye, H. (1956). The stress of life. United States of America: McGraw-Hill Book Company.

Smith, J.A., Flowers, P., & Larkin, M. (2009). Interpretative Phenomenological Analysis: Theory, Method and Research. London: Sage.

Shanafelt, Τ., Boone, S.,Tan, L.,Dyrbye, L.N.,Sotile, W.,Satele, D., West, C.P.,Sloan, J.,&Oreskovich, M.R.(2012). Burnout and satisfaction with work-life balance among US physicians relative to the general US population. Archives of Internal Medicine, 172(18), 1377-1385. doi: 10.1001/archinternmed.2012.3199.

Shanafelt, T., &Dyrbye, L. (2012). Oncologists burnout: causes, consequences and responses. Journal of Clinical Oncology, 30(11), 1235-1241. doi: 10.1200/jco.2011.39.7380.

Shanafelt, T.D., Novonty, P., Johnson, M.E., Zhao, X., Steensma, D.P., Lacy, M.Q., Rubin, J., Sloan, J.(2005). The well-being and personal wellness promotion strategies of medical oncologists in the North Central Cancer Treatment Group. Oncology, 68(1), 23-32. doi: 10.1159/000084519.

Stevenson, A. D., Phillips, C.B., & Anderson, K.J. (2011). Resilience among doctors whowork in challenging areas: a qualitative study. British Journal of General Practice, 61 (588), 404-410. doi: 10.3399/bjgp11X583182.

Wash, J.(2013). Gender, the work-life interface and wellbeing: a study of hospital doctors. Gender, Work and Organization, 20(4), 439-453. doi: 10.1111/j.1468-0432.2012.00593.x.

Weng, H.C.,Hung, C.M.,Liu, Y.T.,Cheng, Y.J.,Yen, C.Y.,Chang, C.C.,&Huang, C.K.(2011).

Associations between emotional intelligence and doctor burnout, job satisfaction and patient satisfaction. Medical Education, 45(8), 835-842. doi: 10.1111/j.1365-2923.2011.03985.x.

Willig, C. (2015). Ποιοτικές μέθοδοι έρευνας στη ψυχολογία: Εισαγωγή (μτφ. Ε. Αυγήτα).Αθήνα: Gutenberg. (Έτος έκδοσης πρωτότυπου 2013).

WorldHealthOrganization. (2016). Human reproduction program annual report 2016. Switzerland: Department of health research.

Yalom, I.D. (2007). ΌτανέκλαψεοΝίτσε. (μτφ. Ε. Ανδριτσάνου& Γ. Ζέρβας). Αθήνα: Άργα. (Έτος έκδοσης πρωτότυπου 1992).

Βαμβουνάκη, Μ. (2011).Ο ερωτευμένος πολωνός. (επιμ. Α. Μαράντη). Αθήνα: Ψυχογιός.

Ησίοδος (2001). Έργα και ημέρες: Θεογονία η ασπίδα του Ηρακλή. (μτφ. Σ. Γκιργκένης). Θεσσαλονίκη:Ζήτρος.

Θεοφίλου, Π.A. (2010). Ποιότητα ζωής στο χώρο της υγείας: Έννοια και αξιολόγηση. e-Περιοδικό Επιστήμης & τεχνολογίας, 05(4), 43-53.

Λυπούρλης, Δ. (2006). Αριστοτέλης: Ηθικά νικομάχεια βιβλία α΄-δ΄. Αθήνα: Ζήτρος.

Οικονόμου, Μ., Κοκκώση, Μ., Τριανταφύλλου, Ε., & Χριστοδούλου, Γ. (2001). Ποιότητα ζωής και ψυχική υγεία: Εννοιολογικές προσεγγίσεις, κλινικές εφαρμογές και αξιολόγηση. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής, 18(3), 239-253.

Παρασκευοπούλου-Κόλλια, Ε.Α.(2008). Μεθοδολογία ποιοτικής έρευνας στις κοινωνικές επιστήμες και συνεντεύξεις. Open education: The Journal for open and distance education and educational technology, 4(1),Sectionone.